Met Waarde van wol brengt het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen een zintuiglijk eerbetoon aan een materiaal dat eeuwenlang onmisbaar was, maar vandaag de dag dikwijls als afval eindigt: wol. Historische topstukken, hedendaags design en grensverleggende innovaties transformeren het Schathuys in een warm, tastbaar decor. Conservator Hilde Cammel: ‘De expositie ontrafelt de rijke geschiedenis van de Nederlandse wolindustrie en introduceert visionaire makers van nu. Zij bewijzen dat dit vergeten natuurproduct de sleutel in handen heeft voor een duurzamere toekomst.’
De directe aanleiding voor de tentoonstelling is de samenwerking rond Garen met Geheugen. Binnen dit circulaire project wordt Nederlandse afvalwol hoogwaardig hergebruikt voor traditionele schippers- en visserstruien. Cammel legt uit hoe het museum bij dit initiatief betrokken raakte: ‘Als museum zijn we altijd op zoek naar de wijze waarop ons historische verhaal aanknoopt bij het heden. Sterk verbonden met de visserijgeschiedenis en streektradities in het Zuiderzeegebied, werden we benaderd door dit wolproject. Dat opende onze ogen voor de geschiedenis van wol. Vroeger was dat van onschatbare waarde, maar tegenwoordig zijn we simpelweg niet meer gewend om deze lokale grondstof te verwerken.’
Het resultaat is een opmerkelijke paradox in onze hedendaagse economie. Nederlandse schapen leveren jaarlijks ruim 1,3 miljoen kilo wol, waarvan het leeuwendeel als afval wordt afgevoerd. Cammel: ‘Schapenrassen zoals de bekende Texelaar worden in Nederland voornamelijk gehouden voor de begrazing van natuurgebieden of voor de vlees- en zuivelproductie. De wol is verworden tot een bijproduct waar de boer nauwelijks nog een bestemming voor vindt.’ Dat winkels desondanks volhangen met dure wollen truien is volgens Cammel verklaarbaar: ‘Dat betreft wol uit gigantische schapengebieden in Australië, Nieuw-Zeeland en China, die in lagelonenlanden wordt verwerkt. Daarnaast zijn we collectief gewend geraakt aan synthetische kunststoffen. Buiten hele exclusieve wolsoorten als cashmere, mohair en merinowol zijn we de feeling met wol kwijtgeraakt.’
Waar men tegenwoordig bij wol direct denkt aan een warme wintertrui, toont de historische collectie van het Zuiderzeemuseum aan dat de toepassingen vroeger veelzijdiger waren. Van stevige werkkleding en kleurrijke streekdracht tot en met wol geborduurde merklappen; het materiaal doorsneed alle lagen van het dagelijks leven rond de voormalige Zuiderzee. De tentoonstelling gunt de bezoeker een zeldzame blik op objecten die normaal gesproken in het depot verborgen blijven. Cammel: ‘Er zat ontzettend veel wol verwerkt in de historische kleding. Denk aan wollen onderrokken die de vrouwen warm hielden in de strenge winters. Maar we tonen ook gebreide hemdjes en historisch wollen ondergoed. Dat zijn intieme stukken die je normaal nooit ziet.’
‘Of wol prikt, hangt volledig af van de kwaliteit en de lengte van de vezels’
Het tonen van deze historische kledingstukken raakt direct een hardnekkig oordeel, namelijk dat wol prikt. Cammel: ‘Of wol prikt, hangt volledig af van de kwaliteit en de lengte van de vezels. Exclusieve merinowol of cashmere heeft lange, zachte vezels die niet irriteren. De wol van onze Nederlandse schapen heeft helaas kortere vezels, waardoor het sneller kriebelt. Vroeger nam men dat voor lief, want de functionaliteit ging voor alles. Het materiaal is oersterk, winddicht en bezit een enorme veerkracht. Wat dat betreft is het nu een andere tijd. Maar toch is er heel veel dat je ook vandaag met wol kunt doen. Dat brengt de tentoonstelling goed in beeld.’
Naast het historische perspectief legt Waarde van wol nadrukkelijk het accent op het innovatieve heden. Een van de blikvangers is het collectief van de ‘wolredders’ van PLEED. Dit initiatief begon met een handvol geëngageerde vrouwen die het zonde vonden dat lokale scheerwol werd weggegooid. Ze zochten een herder met een kudde en begonnen de wol eigenhandig te spinnen, weven en vilten. Inmiddels is PLEED uitgegroeid tot een bloeiende community van meer dan 2.000 ambachtslieden - spinners, wevers, breiers en hakers - die lokale wol transformeren tot schitterende wandkleden en dekens. ‘Het is een prachtige, tastbare emotie,’ zegt Cammel. ‘Mensen die zich vanuit passie verbinden met het materiaal en de oude ambachten levend houden. Ze komen in groepjes fysiek bij elkaar om samen te werken.’
Naast dit ambachtelijke collectief toont de expositie hoe hightech innovatie de wol-economie kan opschudden. Ontwerper Christien Meindertsma ontwikkelde in samenwerking met een robot annex 3D-printer de WOBOT Chair. Speciaal voor de tentoonstelling is een schaalmodel van dit prototype naar Enkhuizen gehaald. Met deze specifieke 3D-technologie is het mogelijk om op industriële schaal driedimensionale objecten te vervaardigen uit lokale wol, zonder dat daar water of andere bindmaterialen aan te pas komen. Het vormt een radicaal nieuw toekomstperspectief voor de verwerking van de Nederlandse wolstroom.
De expositie in het Schathuys is bewust ingericht als een interactieve, zintuiglijke ervaring. In het speciaal ingerichte Wollab worden de unieke eigenschappen van het materiaaltastbaar gemaakt. Bezoekers worden uitgedaagd om de wol te voelen, te ruiken en zelfs hun eigen 'jeukpunt' te ontdekken. Daarnaast is er ruimte om zelf de handen uit de mouwen te steken en te leren hoe je wollen kleding repareert.
‘Het materiaal is oersterk, winddicht en bezit een enorme veerkracht’
Met deze actieve benadering hoopt het museum, naast het bieden van een esthetische ervaring, een zaadje te planten voor een bredere maatschappelijke verandering. PLEED richt zich inmiddels ook op jongeren om hen te enthousiasmeren voor het wol- ambacht, al erkent Cammel dat lokale wol een kostbaar product is: ‘Een puur ambachtelijke, lokale trui kost vele uren handwerk. Maar een kwalitatieve wollen jas of trui gaat moeiteloos tien jaar mee. In sectoren zoals de outdoor-kleding, waar men extreme eisen stelt aan functionaliteit en duurzaamheid, zie je dat die waardering voor wol al helemaal terug is.’
Waarde van wol
T/m 5 september 2027
Schathuys, Zuiderzeemuseum, Enkhuizen
Info: zuiderzeemuseum.nl
Bij de tentoonstelling is een selectie van wollen producten
en materialen verkrijgbaar in de museumwinkel.
Wat betekent het vandaag om Europeaan te zijn? In A Wider Gaze brengt FOTODOK tien kunstenaars en fotografen samen die Europa bekijken vanuit verschillende achtergronden, geschiedenissen en perspectieven.
Wat vertelt kleur over de wereld waarin we leven? In Humus Blues onderzoekt kunstenaar Otobong Nkanga de relatie tussen landschap, mens, grondstoffen en geschiedenis. Singer Laren presenteert de solotentoonstelling van 27 oktober 2026 tot en met 28 februari 2027, direct nadat Nkanga de Sikkens Prize 2026 in ontvangst heeft genomen.
Voor het eerst in ruim veertig jaar toont het Kröller-Müller Museum zijn volledige schilderijencollectie van Vincent van Gogh tegelijkertijd. Van Gogh, al onze schilderijen brengt 88 werken samen en is te zien tot en met 3 januari 2027.