150 jaar Mata Hari: van Leeuwarder meisje tot mythe van verleiding en verraad

Parijs, 13 maart 1905. In een rijkversierde zaal van het Musée Guimet heerst een geladen stilte. Onder het wakende oog van een imposant Shiva-beeld beweegt een sensuele danseres zich gecontroleerd op oosterse muziek. Haar optreden is hypnotiserend: sieraden glinsteren, sluiers vallen… het publiek houdt de adem in. De volgende dag is heel Parijs in de ban van één naam: Mata Hari. Wat niemand dan nog beseft: achter deze mysterieuze verschijning schuilt een Fries meisje met een turbulent verleden. Dat meisje wordt in 1876 geboren als Margaretha Geertruida Zelle, in een welgesteld gezin in Leeuwarden. Ze groeit op in luxe, tot haar vader failliet gaat en haar moeder overlijdt. Op zoek naar een uitweg uit een benauwend bestaan reageert ze als tiener op een huwelijksadvertentie van de veel oudere officier Rudolf MacLeod. Het huwelijk brengt haar naar Nederlands-Indië. Het brengt haar een luxeleven in een relatie vol jaloezie, alcoholmisbruik en overspel. De dood van haar zoontje is een breekpunt. Terug in Nederland strandt het huwelijk en blijft Margaretha berooid achter.

Op 26-jarige leeftijd vertrekt ze vervolgens naar Parijs, waar ze zichzelf heruitvindt als Mata Hari, een ‘oosterse’ tempeldanseres met een exotisch levensverhaal. Het concept sluit perfect aan bij de fascinatie van het fin-de-siècle Europa voor het ‘mysterieuze Oosten’.

De mythische Mata Hari

Als Mata Hari verovert Margaretha Geertruida Zelle de Europese podia met sensuele dansen en theatrale présence. In Parijs, Monte Carlo, Milaan en Wenen groeit ze uit tot een internationale beroemdheid. Haar naam wordt een merk: ze verschijnt in advertenties, inspireert luxeproducten en verdient fortuinen. Rond 1907 is ze financieel onafhankelijk en leeft ze een extravagant leven, omringd door rijke bewonderaars en invloedrijke minnaars.

Dubbelspionne

De keerzijde van dat succes volgt als in 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. Optredens verdwijnen, grenzen sluiten en Mata Hari raakt haar vermogen kwijt. In deze
onzekere tijden raakt ze verstrikt in een gevaarlijk spel van spionage. Zowel de Duitse als de Franse inlichtingendienst tonen interesse in haar, vanwege haar
internationale netwerk met toegang tot militaire elites. Mata Hari laveert opportunistisch tussen beide kampen, gedreven door geldnood en wellicht ook door naïviteit. Nadat de Franse autoriteiten haar in verband brengen met Duitse contacten belandt Zelle op 15 oktober 1917 voor het vuur­peloton. Ze is 41 jaar oud. Volgens ooggetuigen weigert ze een blinddoek en kijkt ze haar executie kalm tegemoet in een laatste, theatrale daad die haar mythe nog versterkt.

Culticoon

Na haar dood inspireert Mata Hari films, boeken en studies. Ze wordt afwisselend gezien als verleidelijke spionne, tragisch slachtoffer en pion in een politiek machtsspel. Haar verhaal raakt aan grotere thema’s: de positie van vrouwen, seksuele vrijheid en de angst voor vrouwelijke autonomie in een door mannen gedomineerde wereld. Voor Leeuwarden blijft ze een ambivalente figuur. Enerzijds botst haar extravagante levensstijl met de nuchtere Friese cultuur, anderzijds is er trots op haar onmiskenbare lef. In Leeuwarden, waar haar verhaal begon, krijgt deze veelzijdige erfenis vorm in tentoonstellingen en culturele activiteiten. Daarin wordt Mata Hari niet alleen herdacht als mythe, maar ook als mens: eigenzinnig, ambitieus en ongrijpbaar - een vrouw die haar tijd ver vooruit was, en daar uiteindelijk de prijs voor betaalde.